नयाँ दिल्ली । विश्वभरका नेता, प्रविधि क्षेत्रका दिग्गज र नीति निर्माताहरूको पाँच दिने महाकुम्भ 'ग्लोबल एआई शिखर सम्मेलन' शनिबार सम्पन्न भएको छ । विकासोन्मुख राष्ट्रद्वारा आयोजित यो पहिलो एआई सम्मेलन भए पनि कुनै औपचारिक साझा घोषणापत्र (Joint Declaration) जारी हुन नसक्दा यसको ठोस उपलब्धिमाथि प्रश्नचिह्न खडा भएको छ ।

एआईको अवसर र जोखिमबारे साझा दृष्टिकोण बनाउने प्रयास गरिएको यस सम्मेलनका प्रमुख सकारात्मक पक्ष र कमजोरीहरूलाई निम्नअनुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

सम्मेलनका प्रशंसा र उपलब्धिहरू 

सम्मेलनले एआईको भविष्यबारे विश्वव्यापी बहसलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ । सहभागीहरूले निम्न पक्षहरूलाई सकारात्मक रूपमा लिएका छन्:

• समावेशी प्रतिनिधित्व: फ्रान्स, ब्राजिल र भारतसहित दर्जनौँ देशका प्रतिनिधिहरूको सहभागिताले एआईको बहस केवल विकसित देशमा मात्र सीमित नभई विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको पनि चासोको विषय बनेको पुष्टि गरेको छ ।

• बहुआयामिक बहस: सम्मेलनले एआई अनुवादका सामाजिक लाभ, रोजगारीमा पर्ने प्रभाव र डाटा सेन्टरको ऊर्जा खपत जस्ता गम्भीर र सान्दर्भिक मुद्दाहरूमा व्यापक छलफल गर्ने मञ्च प्रदान गरेको छ ।

• द्विपक्षीय सहकार्य: अमेरिका र भारतबिच भएको अलग 'द्विपक्षीय घोषणापत्र' ले उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनका लागि नयाँ मार्ग प्रशस्त गरेको छ, जसले विश्वव्यापी एआई दृष्टिकोणमा नयाँ आयाम थपेको छ ।

• उच्च सहभागिता: दशौँ हजार सहभागीको उपस्थिति र ७० भन्दा बढी राष्ट्रको समर्थन प्राप्त हुनुले यस प्रविधिप्रति विश्वको गहिरो चासो र भारतको आयोजक क्षमताको प्रशंसा भएको छ ।

सम्मेलनका गुनासा र कमजोरीहरू 

सफलताका बाबजुद सम्मेलन व्यवस्थापन र निष्कर्षका सन्दर्भमा केही गम्भीर गुनासाहरू पनि सतहमा आएका छन्:

• साझा घोषणापत्रको अभाव: सम्मेलनको मुख्य अपेक्षा 'साझा वक्तव्य' थियो, तर अन्तिम समयसम्म पनि यसबारे सहमति हुन सकेन । विश्लेषकहरूले यसलाई सम्मेलन 'निष्कर्षविहीन' भएको प्रमाणका रूपमा लिएका छन् ।

• नियमनमा विरोधाभास: ह्वाइट हाउसका प्रविधि सल्लाहकार माइकल क्रेटसिओसले 'केन्द्रीयकृत विश्वव्यापी नियन्त्रण' को अवधारणा विरुद्ध चेतावनी दिँदै ट्रम्प प्रशासनको कडा अडान दोहोर्‍याएका छन् । यसले एआई शासन संरचनामा विश्व विभाजित रहेको प्रस्ट पारेको छ ।

• भौतिक व्यवस्थापनको कमजोरी: केही सहभागीहरूले सम्मेलन स्थलको प्रवेश र निकास व्यवस्थापन अत्यन्तै फितलो रहेको भन्दै आयोजकप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन् ।

• अस्पष्ट प्रतिबद्धता: विगतका सम्मेलनहरू झैँ यस पटक पनि कुनै बाध्यकारी प्रतिबद्धता आउन सकेन । व्यापक र खुला एजेन्डाले गर्दा ठोस नीतिगत निष्कर्ष निकाल्न नसकिएको टिप्पणी विश्लेषकहरूको छ ।

भारत एआई शिखर सम्मेलनले एआईको विश्वव्यापी मार्गचित्र कोर्न एउटा महत्त्वपूर्ण जग त बसालेको छ, तर साझा घोषणापत्र बिनाको समापनले विश्वव्यापी सहमतिको मार्ग अझै जटिल र चुनौतीपूर्ण रहेको सङ्केत गरेको छ । प्रविधिको तीव्र विकास र देशहरूका भिन्न-भिन्न स्वार्थबिच सन्तुलन मिलाउनु नै अबको मुख्य चुनौती हुने देखिन्छ ।