काठमाडौं — सामाजिक सञ्जालमार्फत ग्राहक खोजी गरी काठमाडौंका विभिन्न होटलहरूमा यौनजन्य अनैतिक गतिविधि सञ्चालन गरेको आरोपमा १६ जनालाई पक्राउ गरेपछि राजधानीमा सञ्चालन भइरहेको कथित ‘डिजिटल एस्कर्ट नेटवर्क’ पुनः चर्चाको विषय बनेको छ। प्रहरीका अनुसार फेसबुक, ह्वाट्सएप लगायतका सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरी ग्राहक खोज्ने, युवतीहरूको फोटो तथा भिडियो देखाएर मोलमोलाइ गर्ने तथा विभिन्न होटलसम्म पुर्‍याउने कार्यमा संलग्न रहेको आरोपमा उनीहरूलाई नियन्त्रणमा लिइएको हो।

जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका अनुसार पक्राउ परेकाहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत ग्राहकसँग सम्पर्क स्थापित गरी भेटघाटको व्यवस्था मिलाउने तथा ट्याक्सी वा निजी सवारी साधन प्रयोग गरेर गौशाला र बत्तीसपुतली क्षेत्रका विभिन्न होटलमा लैजाने गरेको प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट खुलेको छ।

प्रहरीले मकवानपुर, सर्लाही र काठमाडौंका केही व्यक्तिसहित विभिन्न महिलाहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर थप अनुसन्धान अघि बढाएको जनाएको छ। पक्राउ परेकामाथि हाल सम्बन्धित कानुनी प्रावधानअनुसार अनुसन्धान भइरहेको छ र अदालतबाट दोष प्रमाणित नभएसम्म उनीहरूलाई अभियुक्तको रूपमा मात्र हेरिनुपर्ने कानुनी सिद्धान्त लागू हुन्छ।

सामाजिक सञ्जाल : नयाँ माध्यम, पुरानो समस्या

विगत केही वर्षयता यौनजन्य गतिविधि, अनलाइन ठगी, मानव बेचबिखन तथा अवैध दलालीका गतिविधिहरूमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग बढ्दै गएको सुरक्षा निकायहरूको भनाइ छ। पहिले प्रत्यक्ष सम्पर्क वा निश्चित स्थानमा सीमित रहने यस्ता गतिविधिहरू अहिले फेसबुक, ह्वाट्सएप, टेलिग्राम तथा अन्य डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत सञ्चालन हुन थालेका छन्।

अनुसन्धानमा संलग्न अधिकारीहरूका अनुसार डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्दा ग्राहक र सञ्चालकबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको आवश्यकता कम हुने, पहिचान लुकाउन सहज हुने तथा गतिविधि विभिन्न स्थानमा फैलाउन सकिने भएकाले यस्ता नेटवर्क पत्ता लगाउन चुनौतीपूर्ण हुने गरेको छ।

होटलहरूको भूमिका पनि अनुसन्धानको दायरामा?

प्रहरी स्रोतका अनुसार अनुसन्धानको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष होटलहरूको भूमिकासँग सम्बन्धित छ। यदि कुनै होटलमा बारम्बार यस्ता गतिविधि सञ्चालन भएको प्रमाण भेटियो भने होटल व्यवस्थापनले त्यसबारे जानकारी राखेको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न पनि उठ्न सक्छ।

कानुनविद्हरूका अनुसार कुनै व्यावसायिक प्रतिष्ठानले अवैध गतिविधिबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष लाभ लिएको प्रमाणित भए त्यसको कानुनी जिम्मेवारीसमेत स्थापित हुन सक्छ। यद्यपि हालसम्म सार्वजनिक रूपमा कुनै होटलविरुद्ध औपचारिक आरोप पुष्टि भएको छैन र अनुसन्धान जारी रहेको अवस्थामा निष्कर्ष निकाल्न हतारो गर्न नहुने विज्ञहरू बताउँछन्।

मानव बेचबिखन वा संगठित अपराधको कोण?

प्रहरीले यस घटनालाई केवल यौनजन्य गतिविधिको मुद्दाका रूपमा मात्र नभई संगठित नेटवर्कको कोणबाट पनि अध्ययन गरिरहेको जनाएको छ। विशेषगरी आर्थिक लाभका लागि व्यक्तिहरूलाई प्रयोग गरिएको थियो वा थिएन, कसरी ग्राहक खोजिन्थ्यो, कसले व्यवस्थापन गर्थ्यो र आर्थिक कारोबार कसरी हुन्थ्यो भन्ने विषय अनुसन्धानको केन्द्रमा रहेको बताइएको छ।

मानव अधिकारकर्मीहरूका अनुसार यस्ता घटनामा संलग्न भनिएका सबै व्यक्तिहरू समान हैसियतमा नहुन सक्छन्। कतिपय व्यक्ति आर्थिक, सामाजिक वा अन्य दबाबका कारण नेटवर्कमा जोडिएका हुन सक्ने भएकाले अनुसन्धानले पीडित र अभियुक्तबीचको भिन्नता स्पष्ट गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।

डिजिटल अपराधको बदलिँदो स्वरूप

साइबर विज्ञहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरेर सञ्चालन हुने यस्ता गतिविधि नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर सुरक्षा निकायका लागि चुनौती बन्दै गएका छन्। डिजिटल प्लेटफर्मको पहुँच विस्तारसँगै अवैध कारोबार, ठगी र अन्य गैरकानुनी गतिविधिहरू पनि प्रविधिसँगै रूपान्तरण भइरहेका छन्।

यसले कानून कार्यान्वयन गर्ने निकायलाई परम्परागत अनुसन्धानभन्दा बाहिर गएर डिजिटल फरेन्सिक, अनलाइन निगरानी तथा अन्तर–निकाय समन्वयलाई सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

काठमाडौंमा भएको पछिल्लो पक्राउ प्रकरणले सामाजिक सञ्जाल, होटल व्यवसाय र संगठित अवैध गतिविधिबीचको सम्भावित सम्बन्धमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। तर घटनाको पूर्ण सत्य अनुसन्धानपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ।

अहिलेको अवस्थामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा निष्पक्ष अनुसन्धान, प्रमाणमा आधारित निष्कर्ष तथा कानुनी प्रक्रियाको पालना हो। यदि वास्तवमै संगठित नेटवर्क सञ्चालन भएको प्रमाणित भयो भने यो घटना केवल एउटा आपराधिक मुद्दा नभई डिजिटल युगमा विकसित हुँदै गएको संगठित अपराधको एउटा उदाहरणका रूपमा समेत हेरिन सक्नेछ।