काठमाडौँ — अर्थशास्त्रको सामान्य सिद्धान्तअनुसार वित्तीय प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम (तरलता) प्रचुर हुनु र ब्याजदर घट्नुले सेयर बजारजस्ता जोखिमयुक्त सम्पत्ति (Risky Assets) तर्फ लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्छ। ब्याजदर घट्दा बैङ्कको निक्षेपमा पाइने प्रतिफल कम हुने र कर्जा सस्तो हुने भएकाले लगानीकर्ताहरू सेयर बजार वा अन्य उत्पादक क्षेत्रतर्फ आकर्षित हुने अपेक्षा गरिन्छ। तर, नेपाली पुँजी बजारमा भने यतिबेला यो परम्परागत आर्थिक चक्र र सामान्य अपेक्षा प्रतिकूल स्थिति देखिएको छ।

नेपाल राष्ट्र बैङ्कको पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार बैङ्किङ प्रणालीमा १० खर्बभन्दा बढी लगानीयोग्य रकम सञ्चित छ भने औसत ब्याजदर घटेर साढे छ प्रतिशतको हाराहारीमा झरेको छ। बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको कुल निक्षेप ८४ खर्ब ५८ अर्ब रुपियाँ पुगेको छ भने कर्जा प्रवाह ६० खर्ब ६१ अर्बमा सीमित छ। कर्जा-निक्षेप अनुपात (CD Ratio) ७१.०९ प्रतिशतमा स्थिर रहनुले बैङ्कहरूसँग कर्जा विस्तार गर्ने पर्याप्त क्षमता रहेको प्रस्ट पार्छ। यस्तो अनुकूल वित्तीय वातावरणका बाबजुद पनि सेयर बजारमा भने त्यसको कुनै सकारात्मक प्रभाव देखिन सकेको छैन।

सेयर बजारको वर्तमान चित्र

हाल नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक निरन्तर दबाबमा छ। परिसूचक २,६०० को मनोवैज्ञानिक विन्दुभन्दा तल झरेर २,५०० को आसपासमा खुम्चिएको छ भने दैनिक कारोबार रकमसमेत ५ अर्ब रुपियाँभन्दा तल सीमित भएको छ। बजारमा खरिदकर्ताको तुलनामा बिक्रीकर्ताको चाप (Selling Pressure) हाबी हुनुले पैसाको अभावका कारण भन्दा पनि लगानीकर्ताको आत्मबल कमजोर भएका कारण बजार नबढेको सङ्केत गर्छ।

बैङ्किङ प्रणालीमा पैसा हुनु र त्यो पैसा सेयर बजारमा प्रवेश गर्नु फरक विषय हुन्। बजारमा पैसा भएर पनि लगानीकर्ताले जोखिम लिन नसक्नुका मुख्य कारणहरूलाई निम्नअनुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

१. नीतिगत अस्पष्टता र कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती

सेयर बजार विश्लेषक तथा लगानीकर्ता छोटेलाल रौनियारका अनुसार, सरकार र नियमनकारी निकायहरूले बजार सुधारका लागि विभिन्न छुट, सुविधा र राहतका कार्यक्रमहरू घोषणा गरे पनि तिनको पूर्ण कार्यान्वयन हुन सकेको छैन। नीतिगत निर्णयहरू समयमै लागु नहुँदा लगानीकर्तामा अन्योल र निराशा बढेको छ। कडा नियमन र अस्पष्ट नीतिगत वातावरणका कारण लगानीकर्ताहरू थप लगानी गर्न हिचकिचाएका छन्।

२. सुशासन र संरचनात्मक सुधारको 'झट्का'

पुँजी बजारमा लामो समयदेखि कायम रहेका गैर-कानुनी तथा खराब अभ्यासहरूलाई नियन्त्रण गर्न र प्रणालीमा सुशासन कायम गर्न नियामक निकायहरूले चालेका कदमले सुरुवाती चरणमा बजारमा केही अन्योल र त्रास सिर्जना गरेको छ। ब्रोकर एसोसिएसनका पूर्वअध्यक्ष प्रियराज रेग्मीका अनुसार, लामो समयदेखि एउटै ढर्रामा चलिरहेको प्रणालीलाई सही बाटो (Track) मा ल्याउन खोज्दा पुराना अभ्यासहरू खलबलिन पुगेका छन्। यसले गर्दा बजारमा अल्पकालीन रूपमा एक किसिमको मनोवैज्ञानिक झट्का परेको देखिन्छ।

३. लगानीकर्ताको मनोबल र ‘पर्ख र हेर’ को रणनीति

सेयर बजार पूर्ण रूपमा लगानीकर्ताको मनोविज्ञान र विश्वासमा आधारित हुन्छ। कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था, भावी प्रतिफल र बजारको स्पष्ट दिशाबारे सुनिश्चित नभएसम्म लगानीकर्ताहरू बैङ्कमा रहेको पैसा बजारमा ल्याउन तयार हुँदैनन्। हालको अवस्थामा लगानीकर्ताको ठुलो हिस्सा थप जोखिम लिनुभन्दा बजारको दिशा स्पष्ट हुने प्रतीक्षा (Wait and Watch) मा रहेको देखिन्छ।

मुख्य तथ्याङ्क एक नजरमा

सेयर बजारलाई समग्र अर्थतन्त्रको ऐनाका रूपमा हेरिन्छ। त्यसैले यसलाई अर्थतन्त्रका अन्य सूचकहरूभन्दा अलग्गै राखेर हेर्न मिल्दैन। हाल नेपाल राष्ट्र बैङ्कले नीतिगत लचकता अपनाउने वातावरण बनाउँदै लगेको र नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) ले पनि आवश्यक सुधारका कामहरू अघि बढाइरहेको सन्दर्भमा दीर्घकालीन रूपमा बजार सकारात्मक दिशातर्फ मोडिने आशा गर्न सकिन्छ।

सुशासन कायम गर्ने र नियमन कडा बनाउने प्रयासले सुरुवाती चरणमा बजारमा केही सुस्तता वा अन्योल ल्याए तापनि यसले दीर्घकालमा पुँजी बजारलाई थप स्वस्थ, पारदर्शी र दिगो बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछ। समग्र अर्थतन्त्रमा बिस्तारै सुधार आउँदै जाँदा र नीतिगत स्पष्टता कायम हुनासाथ बैङ्किङ प्रणालीमा रहेको सोही तरलता सेयर बजारतर्फ आकर्षित हुने र बजारले पुनः लय समात्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।