गत भदौ २४ गते नेपालले आधुनिक इतिहासकै एउटा भयावह हिंसात्मक दिनको सामना गर्यो। 'जेनजी' (Gen-Z) भनिएको उक्त प्रदर्शनले सुरुमा एउटा स्वरूप लिए पनि अन्ततः त्यो सरकारी र निजी सम्पत्तिमाथिको भीषण डढेलोमा परिणत भयो। गौरीबहादुर कार्कीको अध्यक्षतामा गठित जाँचबुझ आयोगले हालै सरकारलाई बुझाएको प्रतिवेदनले उक्त दिनको हिंसा 'आवेग मात्र नभई अपराधिक प्रवृत्तिको चरम रूप' भएको निष्कर्ष निकालेको छ।
यस घटनाको 'किन' र 'कसरी' भन्ने पक्षबारे प्रतिवेदनमा आधारित विश्लेषणात्मक चर्चा यहाँ गरिएको छ:
१. हिंसाका प्रमुख कारणहरू: किन भयो यति ठूलो क्षति?
प्रतिवेदनले औंल्याएका कारणहरूलाई केलाउँदा यो प्रदर्शनमा भावना, प्रतिशोध र अपराधको मिश्रण देखिन्छ:
-
सुरुवात र विचलन: भाद्र २३ गते मारिएका युवाहरूको समर्थन र सरकारको विरोधबाट सुरु भएको प्रदर्शन केही घण्टामै 'ट्र्याक' बाहिर गयो। भीडमा राजनीतिक एजेण्डाभन्दा बढी अराजकता हाबी भयो।
-
अपराधिक तत्वको घुसपैठ: प्रदर्शनकारीको भेषमा लुटपाट गर्ने उद्देश्य बोकेका व्यक्तिहरू सामेल हुनु।
-
दिग्भ्रमित युवा जनशक्ति: ठूलो संख्यामा सहभागी युवाहरूसँग न कुनै स्पष्ट नेतृत्व थियो, न त उद्देश्य। सार्वजनिक सम्पत्ति 'साझा सम्पत्ति' हो भन्ने चेतनाको अभावले उनीहरूलाई विध्वंसमा उक्सायो।
-
राजनीतिक र व्यक्तिगत रिसइबी: केही ठाउँमा राजनीतिक प्रतिशोध साध्न र व्यक्तिगत दुश्मनीका कारण अर्काको घर जलाइएको भेटिएको छ।
२. विध्वंसको शैली: कसरी गरियो आक्रमण?
आयोगको प्रतिवेदनले सबैभन्दा डरलाग्दो तथ्य आक्रमणको 'एउटै कार्यशैली' (Modus Operandi) लाई मानेको छ। देशभरका विभिन्न स्थानमा आक्रमण गर्दा अपनाइएको तरिका यस्तो थियो:
-
प्रविधि ध्वस्त पार्ने: सबभन्दा पहिला सीसीटीभी क्यामेराहरू फुटाउने ताकि प्रमाण नष्ट होस्।
-
डाटा र कम्प्युटरमा आक्रमण: सरकारी कार्यालयका डेटा सेन्टर र कम्प्युटर कक्षलाई लक्षित गरी सूचना प्रणाली नष्ट गर्ने।
-
आगो निभाउने संयन्त्र निष्कृय: पानीको ट्याङ्की खाली गर्ने र फायर एक्सटिङगुईसर (Fire Extinguisher) भित्रको केमिकल फ्याँकेर आगो निभाउन असम्भव बनाउने।
-
सिलिन्डर र पेट्रोल बमको प्रयोग: भवनभित्र ग्यास सिलिन्डर फाल्ने वा बोतलमा पेट्रोल भरेर (पेट्रोल बम) आगो लगाउने।
३. को-को थिए संलग्न? (संलग्नताको विश्लेषण)
आयोगले सीसीटीभी फुटेज र सोधपुछका आधारमा संलग्न व्यक्तिहरूको एउटा 'प्रोफाइल' तयार पारेको छ। यसमा समाजका विभिन्न तप्काका मानिसहरू देखिएका छन्:
-
असंगठित क्षेत्रका श्रमिक: स्ट्रिट भेन्डर, कवाडी संकलक, ग्यारेज र वर्कशपमा काम गर्ने मजदुरहरू।
-
यातायात मजदुर: बस र ट्रकका चालक तथा सह-चालकहरू।
-
फरार अपराधी: कारागार र प्रहरी हिरासतबाट भागेका व्यक्तिहरूको प्रत्यक्ष संलग्नता।
-
भ्रमित भीड: आवेगमा आएका तर गहिरो राजनीतिक बुझाइ नभएका युवाहरू।
४. विशिष्ट निशाना: सिंहदरबारदेखि हिल्टन होटलसम्म
प्रतिवेदनका अनुसार सिंहदरबार, संघीय संसद, सर्वोच्च अदालत र राष्ट्रपति निवास जस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा भएको आक्रमण अति प्रज्वलनशील रसायन र पेट्रोल बम प्रयोग गरेर गरिएको थियो। यो तथ्यले के संकेत गर्छ भने, यी स्थानहरूमा भएको आगजनी केवल भीडको आवेग मात्र नभई केही 'विशेष कागजात' नष्ट गर्ने सुनियोजित प्रयास पनि हुन सक्छ।
लुटपाट गर्न जाँदा भाटभटेनी जस्ता स्टोरहरूमा केही लुटेराहरू भित्रै थुनिएर मृत्यु हुनुले घटनाको विडम्बनापूर्ण र क्रूर पाटोलाई उजागर गर्दछ।
आयोगले भाद्र २४ का घटनालाई 'बृहत् अनुसन्धान' गर्न सुझाव दिएको छ। यद्यपि, अहिलेसम्मको छानविनबाट कसलाई अभियोजन गर्ने भन्ने ठोस सबुद प्रमाण संकलन गर्न कठिन भएको स्वीकार गरिएको छ।
यस घटनाले नेपाली राज्य संयन्त्रलाई एउटा ठूलो पाठ सिकाएको छ— भीड नियन्त्रण मात्र पर्याप्त छैन, प्रविधि र सूचना प्रणालीको सुरक्षामा गम्भीर पुनर्विचार आवश्यक छ। साथै, नेतृत्व विहीन भीड कतिसम्म आत्मघाती हुन सक्छ भन्ने यो एउटा नमीठो उदाहरण बनेको छ।
प्रतिकृयाहरु