काठमाडौँको मध्य बानेश्वरस्थित एक विद्यालयमा अध्ययनरत ९ वर्षीया बालिकाले २०७९ सालमा नेपालकै प्रतिष्ठित सरकारी विद्यालयमध्ये एक,बुढानीलकण्ठ स्कूलको प्रवेश परीक्षामा उत्कृष्ट नतिजा हासिल गरिन्। परिवारले आफ्नो छोरीको उज्ज्वल भविष्यको सपना देख्दै उनलाई उक्त विद्यालयमा भर्ना गरायो। तर, केही वर्षमै त्यो सपना गहिरो पीडा र संघर्षमा परिणत भएको छ।

पीडित परिवारका अनुसार विद्यालयभित्रको मानसिक र शारीरिक दुर्व्यवहारका कारण बालिका अहिले गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट गुज्रिरहेकी छन्। उनी नियमित विद्यालय जान सक्ने अवस्थामा छैनन्, सामान्य दैनिक जीवनसमेत कठिन बनेको छ, र बारम्बार बेहोस हुने तथा आफ्नो वरपरको अवस्थासँग सम्पर्क गुमाउने समस्या देखिएको छ।

घटनाको सुरुवात

परिवारको दाबीअनुसार विद्यालयका केही सिनियर विद्यार्थीहरूले बालिकालाई जबर्जस्ती डरलाग्दो चलचित्र ( horror movie ) देखाएपछि उनीमा असामान्य डर र मानसिक तनावको लक्षण देखिन थालेको थियो। त्यसपछि उनलाई आवश्यक मनोवैज्ञानिक सहयोग दिनुको सट्टा केही शिक्षिकाहरूबाट थप मानसिक तथा शारीरिक दुर्व्यवहार भएको आरोप लगाइएको छ।

आमा सावित्रा घिमिरेको भनाइअनुसार बालिकालाई तर्साउने, गाली गर्ने, एक्लै पार्ने र विभेदपूर्ण व्यवहार गरिन्थ्यो। निरन्तरको मानसिक दबाबपछि उनी विद्यालयमै पटक-पटक बेहोस हुन थालेकी थिइन्।

चिकित्सकीय निष्कर्ष

देशका विभिन्न अस्पतालहरूमा गरिएको परीक्षणपछि बालिकामा कुनै शारीरिक रोग नभएको पाइएको छ। चिकित्सकहरूले उनको अवस्थालाई फंक्शनल न्युरोलोजिकल डिसअर्डर (FND) अथवा कन्भर्जन डिसअर्डर सँग सम्बन्धित मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएको बताएका छन्।

FND यस्तो अवस्था हो, जसमा मस्तिष्कको संरचना सामान्य देखिए पनि मस्तिष्क र शरीरबीचको सञ्चार प्रणाली प्रभावित हुन्छ। यसको कारण व्यक्तिमा वास्तविक शारीरिक लक्षणहरू देखिन सक्छन्, जस्तै:

• बारम्बार बेहोस हुनु,
• शरीर चलाउन नसक्नु,
• स्मरणशक्ति कमजोर हुनु,
• अत्यधिक डर र चिन्ता।

विशेषज्ञहरूका अनुसार बाल्यकालको मानसिक आघात, बुलिङ, हिंसा वा लगातारको तनावले यस्तो अवस्था निम्त्याउन सक्छ।

विद्यालय प्रशासन र राज्य संयन्त्रमाथि प्रश्न

पीडित परिवारले विद्यालय प्रशासन, शिक्षा मन्त्रालय, बाल अधिकार परिषद् तथा प्रहरीसमक्ष उजुरी दिए पनि न्यायिक प्रक्रिया सुस्त गतिमा अघि बढेको आरोप लगाएका छन्। परिवारको दाबी छ कि दोषीमाथि कारबाही गर्नुको सट्टा संस्थागत संरक्षणको प्रयास गरिएको छ।

घटनाको अनुसन्धानका क्रममा पीडित पक्षसँग पर्याप्त बयान नलिइएको तथा छानबिन प्रक्रियामा पारदर्शिताको अभाव रहेको आरोप पनि उठेको छ। यसले नेपालको बाल संरक्षण प्रणाली र शिक्षा प्रशासनको प्रभावकारितामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

विद्यालयको जिम्मेवारी के हो?

आधुनिक शिक्षा प्रणालीमा विद्यालय केवल पढाइ हुने स्थान मात्र होइन, बालबालिकाको शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक सुरक्षाको केन्द्र पनि हो। यस्तो घटना दोहोरिन नदिन विद्यालयहरूले निम्न कदमहरू अनिवार्य रूपमा अपनाउनुपर्ने देखिन्छ:

१. शून्य सहनशीलता नीति

• बुलिङ र दुर्व्यवहारविरुद्ध स्पष्ट नीति।
• गोप्य उजुरी प्रणाली।
• दोषीमाथि निष्पक्ष कारबाही।

२. मानसिक स्वास्थ्य केन्द्र

• प्रत्येक विद्यालयमा प्रशिक्षित काउन्सिलरको व्यवस्था।
• मानसिक समस्याको प्रारम्भिक पहिचान र उपचार।

३. शिक्षक तालिम

• बाल मनोविज्ञान र हिंसारहित शिक्षणसम्बन्धी नियमित तालिम।
• शारीरिक सजायमाथि पूर्ण प्रतिबन्ध।

४. व्यवस्थापन समितिको जवाफदेहिता

• स्वतन्त्र छानबिन समिति गठन।
• पीडित-केन्द्रित न्यायिक प्रक्रिया।
• अभिभावकसँग नियमित संवाद।

कानुनी पक्ष

नेपालको संविधानको धारा ३९ ले प्रत्येक बालबालिकालाई शारीरिक र मानसिक हिंसाबाट मुक्त रहने अधिकार दिएको छ। बालबालिका सम्बन्धी ऐन, २०७५ ले बालमाथि हुने शारीरिक तथा मानसिक यातनालाई दण्डनीय अपराध मानेको छ। साथै, नेपाल संयुक्त राष्ट्रसंघीय बालअधिकार महासन्धिको पक्ष राष्ट्र भएकाले बाल सुरक्षाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता पनि वहन गर्दछ।

यदि विद्यालयभित्र बालबालिका सुरक्षित छैनन् भने, त्यो केवल एउटा विद्यालयको समस्या होइन; त्यो सम्पूर्ण शिक्षा प्रणाली र राज्यको उत्तरदायित्वसँग जोडिएको विषय हो।

बूढानीलकण्ठ स्कूलसँग सम्बन्धित यो प्रकरण केवल एक बालिकाको व्यक्तिगत पीडा होइन, यसले नेपालको विद्यालय प्रणालीमा मानसिक स्वास्थ्य, बाल संरक्षण, संस्थागत उत्तरदायित्व र न्याय प्रणालीको वास्तविक अवस्थालाई उजागर गरेको छ।

घटनाको मुख्य संक्षेप 

• मूल विषय: ९ वर्षको उमेरमा बूढानीलकण्ठ स्कूलमा दोस्रो स्थान ल्याएर भर्ना भएकी एक प्रतिभावान बालिका (रोल नम्बर ३००२), विद्यालयका सिनियरहरूबाट जबर्जस्ती हरर मुभी देखाइएपछि र दुई जना शिक्षिकाहरू (कविता बराल अधिकारी र प्रिया पौडेल) को निरन्तर शारीरिक तथा मानसिक दुर्व्यवहारका कारण कडा मानसिक रोग ‘कन्भर्जन डिसअर्डर’ (Conversion Disorder) को शिकार भएकी छिन्।

• स्वास्थ्य अवस्था: शारीरिक रूपमा स्वस्थ रहे पनि गहिरो मानसिक चोटका कारण हाल १२ वर्षकी यी बालिका जुनसुकै बेला बेहोस हुने, शरीर पक्षघात हुने र स्मृति गुमेर आमाबुबा समेत नचिन्ने गम्भीर अवस्थामा छिन्। रोगका कारण उनी नयाँ विद्यालय (भानुभक्त मेमोरियल) मा पनि जान सकेकी छैनन्।

• प्रशासनिक संरक्षण र लाचारी: कान्ति बाल अस्पतालले विद्यालयको शारीरिक सजाय (Corporal Punishment) कै कारण यो अवस्था आएको भनी पत्र काट्दा पनि विद्यालय प्रशासनले शिक्षिकाहरूलाई कारबाही गर्नुको साटो संरक्षण दियो। विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष तथा शिक्षा मन्त्रालयका सहसचिव रुद्र अधिकारीले पदीय जिम्मेवारीबाट हात झिके भने प्रिन्सिपल केशर खुलालले पीडित बालिकासँग बयान नै नलिई शिक्षिकाहरूलाई सफाइ दिने छानबिन प्रतिवेदन तयार पारेको स्वीकार गरे।

• कानुनी उदासीनता: राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्को पत्रपछि पनि महाराजगन्ज प्रहरीले सुरुमा किटानी जाहेरी लिन मानेन। जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालयको निर्देशनमा २०८३ वैशाख ७ गते जाहेरी दर्ता भए पनि दुई महिना बितिसक्दा प्रहरीले अनुसन्धानमा उदासीनता देखाइरहेको छ, जसले नेपालको संविधान (धारा ३९ र धारा २१) तथा बालबालिका सम्बन्धी ऐन, २०७५ को ठाडो उल्लङ्घन गर्छ।

• आमाको माग: पीडित आमा सावित्रा घिमिरेले प्रधानमन्त्री र सरोकारवाला मन्त्रीहरूसँग न्यायको अपिल गर्दै बूढानीलकण्ठ प्रशासनलाई सार्वजनिक मञ्चमा खुल्ला बहसको चुनौती दिएकी छिन्।

यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ— के हाम्रा विद्यालयहरू साँच्चै बालमैत्री र सुरक्षित छन्?

जबसम्म प्रत्येक विद्यालयले बालअधिकार, मानसिक स्वास्थ्य र शून्य सहनशीलताको संस्कृति निर्माण गर्दैन, तबसम्म यस्ता घटनाहरू दोहोरिने जोखिम कायम रहनेछ। एक बालिकाको पीडा सम्पूर्ण समाजका लागि चेतावनी बन्नुपर्छ, ताकि भविष्यमा कुनै पनि बच्चाले विद्यालयलाई डरको होइन, सपनाको घरको रूपमा अनुभव गर्न सकोस्। (श्रोत: सावित्रा घिमिरेको स्टाटस र News 24 ‘सिधा कुरा’ सँग आधारित)