काठमाडौँ — बेलायतको राष्ट्रिय मौसम कार्यालयले यस वर्षको एल निनो एक शताब्दीभन्दा बढी अवधिमै असाधारण रूपमा शक्तिशाली हुन सक्ने पूर्वानुमान गरेपछि विश्वको मौसम प्रणाली, कृषि उत्पादन र खाद्य सुरक्षामाथि नयाँ चिन्ता थपिएको छ। उष्णकटिबन्धीय प्रशान्त महासागरको समुद्री सतहको तापक्रममा असामान्य वृद्धि भएपछि एल निनोको प्रभाव विश्वका विभिन्न भूभागमा फरक–फरक रूपमा देखिन सक्छ।

मौसम कार्यालयका दीर्घकालीन पूर्वानुमान प्रमुख एडम स्काइफका अनुसार समुद्री सतहको तापक्रमको असामान्यता तीन डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ। उहाँले यस्तो तीव्र एल निनोको सङ्केत यसअघि नदेखिएको बताउँदै यसलाई असाधारण अवस्था भएको उल्लेख गर्नुभएको छ।

एल निनो भनेको के हो?

एल निनो प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा असामान्य रूपमा बढ्ने मौसमी–जलवायु घटना हो। सामान्य अवस्थामा समुद्रको तापक्रममा हुने परिवर्तनले हावाको बहाव र वायुमण्डलीय परिसञ्चरणलाई प्रभावित गर्छ। तर एल निनो बलियो हुँदा त्यसको प्रभाव प्रशान्त क्षेत्रभन्दा बाहिरसम्म पुग्न सक्छ।

यसले वर्षा, खडेरी, तापक्रम, आँधीबेहरी र समुद्री मौसमको ढाँचामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। त्यसैले एल निनोलाई कुनै एउटा देशको मात्र मौसम घटना नभई विश्वव्यापी जलवायु प्रणालीसँग सम्बन्धित घटना मानिन्छ।

तीन डिग्रीको असामान्यता किन महत्वपूर्ण?

समुद्री सतहको तापक्रममा ठूलो असामान्यता देखिनु एल निनोको तीव्रतासँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण संकेत हो। तापक्रम बढ्दै जाँदा समुद्र र वायुमण्डलबीचको अन्तरक्रिया तीव्र हुन सक्छ, जसले विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा सामान्यभन्दा फरक मौसमी अवस्था निम्त्याउन सक्छ।

तर समुद्री सतहको तापक्रम तीन डिग्रीले बढ्नु र विश्वको औसत तापक्रम तीन डिग्रीले बढ्नु एउटै कुरा होइन। त्यसैले यस्ता तथ्याङ्कलाई क्षेत्र, समयावधि र मापनको आधारसहित बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा फरक प्रभाव

एल निनोको प्रभाव सबै ठाउँमा समान हुँदैन। उपलब्ध पूर्वानुमानअनुसार दक्षिण अमेरिका र पश्चिमी प्रशान्तका केही क्षेत्रमा लामो तथा गम्भीर खडेरीको जोखिम बढ्न सक्छ भने अन्य क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा वा बाढीको सम्भावना बढ्न सक्छ।

बेलायतमा भने आगामी नोभेम्बरतिर सामान्यभन्दा बढी वर्षा र आँधीबेहरीको सम्भावना हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ। यसले एल निनोको मुख्य विशेषता देखाउँछ—एउटै जलवायु घटनाले विश्वका फरक क्षेत्रमा विपरीत प्रभाव पार्न सक्छ।

खाद्य सुरक्षामा कस्तो असर पर्न सक्छ?

एल निनोको सबैभन्दा गम्भीर सम्भावित प्रभावमध्ये एक कृषि र खाद्य उत्पादन हो।

खडेरी प्रभावित क्षेत्रमा:

• बाली उत्पादन घट्न सक्छ।
• सिँचाइको माग बढ्न सक्छ।
• पशुपालनमा असर पर्न सक्छ।
• खाद्यान्नको मूल्य बढ्न सक्छ।
• पानीको अभाव गम्भीर बन्न सक्छ।

अर्कोतर्फ अत्यधिक वर्षा हुने क्षेत्रमा बाढी, डुबान, माटो कटान र बाली नष्ट हुने जोखिम बढ्न सक्छ।

यसरी एल निनोको प्रभाव मौसममा मात्र सीमित नरही कृषि, बजार, खाद्य आपूर्ति र जनजीवनसम्म पुग्न सक्छ।

नेपालका लागि यसको अर्थ के?

नेपालमा एल निनोको प्रभाव प्रत्यक्ष र एउटै स्वरूपमा देखिन्छ भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। नेपालको मौसममा मनसुन, पश्चिमी वायु, हिमाली भूगोल, समुद्री अवस्थालगायत धेरै प्रणालीको भूमिका हुन्छ।

तर प्रशान्त महासागरको असामान्य तापक्रम र विश्वव्यापी वायुमण्डलीय परिसञ्चरणमा हुने परिवर्तनले दक्षिण एसियाको मौसमी प्रणालीलाई समेत अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्न सक्ने भएकाले नेपालले जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

विशेषगरी:

मनसुनको अनिश्चितता → कृषि उत्पादनमा जोखिम → पानीको उपलब्धतामा असर → खाद्य मूल्यमा दबाब

जस्ता सम्भावित श्रृंखलालाई पूर्वतयारीको दृष्टिले हेर्न आवश्यक हुन्छ।

अबको प्राथमिकता पूर्वतयारी

एल निनोको प्रभाव कति शक्तिशाली हुन्छ भन्ने कुरा मौसमसम्बन्धी थप अवलोकन र पूर्वानुमानसँगै स्पष्ट हुँदै जानेछ। त्यसैले अहिले नै निश्चित रूपमा ठूलो विपद् हुने निष्कर्ष निकाल्नु भन्दा जोखिममा आधारित तयारी गर्नु बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालमा जल तथा मौसमसम्बन्धी निकायले नियमित पूर्वानुमानलाई स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी रूपमा पुर्‍याउने, कृषि क्षेत्रले सम्भावित मौसमी जोखिमअनुसार योजना बनाउने र स्थानीय तहले पानी, कृषि तथा विपद् व्यवस्थापनको तयारीलाई सुदृढ गर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

सम्भावित शक्तिशाली एल निनोले विश्व जलवायु प्रणालीमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्ने संकेत दिएको छ। यसको प्रभाव मौसमबाट कृषि, खाद्य सुरक्षा, पानीको उपलब्धता र अर्थतन्त्रसम्म फैलिन सक्छ।

तर एल निनोको प्रभावलाई अतिरञ्जित गर्नेभन्दा वैज्ञानिक पूर्वानुमान, नियमित निगरानी र समयमै पूर्वतयारी नै प्रभाव व्यवस्थापनको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।

एल निनो आफैँमा विपद् होइन; तर त्यसबाट उत्पन्न हुनसक्ने चरम मौसमका लागि तयारी नगर्नु ठूलो जोखिम हुन सक्छ।