काठमाडौं — बुढानीलकण्ठ नगरपालिकाले नगरभित्रको खानेपानी व्यवस्थापनलाई एकीकृत र व्यवस्थित बनाउने उद्देश्यले बुढानीलकण्ठ नगरपालिका एकीकृत खानेपानी बोर्ड गठन गरेको छ। नगरपालिकाका प्रथम नगर प्रमुख उद्धव प्रसाद खरेलको अध्यक्षतामा गठन गरिएको बोर्डमा नगरसभामा प्रतिनिधित्व नभएका राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी र नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका प्रतिनिधिलाई समेत समेटिएको नगरपालिकाले जनाएको छ।

नगरपालिकाका अनुसार बोर्डको अध्यक्षमा उद्धव प्रसाद खरेल रहनुभएको छ। सदस्यहरूमा राजु अधिकारी, टिका नारायण श्रेष्ठ, कैलाश खड्का, रविन्द्र थापा, सुमित्रा खड्का, उषा अधिकारी, श्यामकृष्ण ठकुरी, गोकुल दाहाल, प्रमेश थापा र ठाकुर प्रसाद खकुरेल तथा सदस्य–सचिवमा डोलराज अर्याल रहनुभएको छ।

बोर्डमा सदस्यका रूपमा नियुक्त ठाकुर प्रसाद खकुरेल नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका पुराना नेता तथा प्रमेश थापा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, बुढानीलकण्ठका सचिव रहेको जनाइएको छ।

पहिलो बैठकमै खानेपानी सुधारका निर्णय

वि.सं. २०८३ साउन २२ गते शुक्रबार बोर्डको बैठक बसेको थियो। अध्यक्ष उद्धव प्रसाद खरेलको अध्यक्षतामा बसेको बैठकमा मनोनित सदस्यहरूलाई मनोनयनपत्र प्रदान गरिएको थियो।

बैठकले नगरपालिकाको खानेपानी समस्या समाधान गर्न विभिन्न प्रारम्भिक निर्णय गरेको अध्यक्ष खरेलले जानकारी दिनुभएको छ।

बैठकले बोर्डका लागि कार्यकक्ष व्यवस्थापन गर्न नगरपालिकासमक्ष अनुरोध गर्ने निर्णय गरेको छ। त्यस्तै, एक महिनाभित्र बोर्ड सञ्चालनसम्बन्धी कार्यविधिको मस्यौदा तयार गरी स्वीकृतिका लागि नगर कार्यपालिकामा पेश गर्ने निर्णय गरिएको छ।

कार्यविधिको मस्यौदा तयार गर्न उद्धव प्रसाद खरेल, महेश प्रसाद पाठक र डोलराज अर्याल रहेको तीन सदस्यीय समिति गठन गरिएको छ।

त्यसैगरी बोर्डको छुट्टै लोगो निर्माण प्रक्रिया अघि बढाउने, नगरभित्रका खानेपानी उपभोक्ता समितिहरूको विवरण संकलन गरी सूचीकृत गर्ने तथा यसअघि माग भएका खानेपानी योजनासम्बन्धी निवेदनहरूको विवरण संकलन गर्ने निर्णय गरिएको छ।

संकलित विवरणका आधारमा चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि नयाँ खानेपानी योजना तर्जुमा गर्न नगर कार्यपालिकालाई अनुरोध गर्नेनिर्णयसमेत भएको छ।

किन आवश्यक भयो एकीकृत खानेपानी बोर्ड?

बुढानीलकण्ठ नगरपालिकामा खानेपानीको समस्या नयाँ विषय होइन। नगरपालिकाले आफ्नै विगतका दस्तावेजमा खानेपानीको माग र आवश्यकताअनुसार पर्याप्त तथा ठोस योजना बनाउन नसक्दा सेवा विस्तारमा समस्या रहेको उल्लेख गरेको छ। त्यस्तै, विभिन्न स्रोतको एकीकृत रूपमा सदुपयोग र व्यवस्थापन गर्न नसक्नु पनि चुनौतीका रूपमा पहिचान गरिएको छ।

नगरपालिकाको आवधिक विकास योजनाले पनि धेरै स्थानमा खानेपानीको पहुँच भए पनि नियमित आपूर्ति र गुणस्तरका विषयमा चुनौती रहेको उल्लेख गरेको छ।

नगरभित्र विभिन्न उपभोक्ता समिति, स्थानीय स्रोत, भूमिगत पानी, पाइपलाइन तथा अन्य वितरण प्रणालीबाट खानेपानी व्यवस्थापन हुँदै आएको अवस्थामा स्रोत र वितरण प्रणालीलाई एउटै संरचनाबाट समन्वय गर्नु बोर्डको प्रमुख चुनौती हुनेछ।

स्रोत छ, तर संरक्षणको चुनौती

बुढानीलकण्ठको उत्तरी भूभाग शिवपुरी जलाधारसँग जोडिएको छ। वन क्षेत्र, प्राकृतिक मुहान, भूमिगत पानी र वर्षाको पानी यहाँका सम्भावित जलस्रोत हुन्। तर शहरीकरण विस्तारसँगै प्राकृतिक पानीका स्रोतमा दबाब बढिरहेको छ।

नगरपालिकाको आगामी नीतिमा शिवपुरी जलाधार तथा विष्णुमती क्षेत्रका खानेपानी मुहानलाई दिगो र विश्वसनीय रूपमा व्यवस्थापन गर्न भण्डारण तथा वितरणको विस्तृत योजना तयार गर्ने उल्लेख छ। साथै प्राकृतिक स्रोत तथा डिप बोरिङको सम्भाव्यता अध्ययन, रिचार्ज प्रणाली, पोखरी निर्माण, वर्षाको पानी संकलन तथा परम्परागत कुण्ड, इनार र ढुंगेधाराको संरक्षणलाई पनि प्राथमिकता दिइएको छ।

यसले देखाउँछ कि खानेपानीको चुनौती केवल नयाँ पाइप बिछ्याउने विषय होइन; पानीको स्रोत जोगाउने, पुनर्भरण बढाउने र उपलब्ध पानीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन गर्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

बढ्दो शहरीकरणसँगै बढ्दो माग

बुढानीलकण्ठ पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र शहरीकरण भइरहेको क्षेत्र हो। नयाँ आवासीय संरचना, जनसंख्या वृद्धि तथा बढ्दो व्यवसायिक गतिविधिले पानीको माग निरन्तर बढाइरहेको छ।

तर शहरीकरणसँगै खुला जमिन र प्राकृतिक पुनर्भरण क्षेत्र घट्दा वर्षाको पानी जमिनभित्र पुनःप्रवेश गर्ने क्षमता पनि प्रभावित हुन सक्छ। यसले भूमिगत पानीको पुनर्भरणमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्ने भएकाले विकास निर्माणसँगै जलस्रोत संरक्षणको योजना आवश्यक हुन्छ।

नगरपालिकाले यसै कारण सडक तथा खुला क्षेत्रमा पानी जमिनमा पुनर्भरण हुने व्यवस्था, रिचार्ज प्रणाली तथा वर्षाको पानी संकलनलाई नीतिगत प्राथमिकतामा राखेको छ।

पानीको गुणस्तर पनि अर्को प्रश्न

खानेपानीको पहुँच मात्र पर्याप्त हुँदैन। नागरिकलाई स्वच्छ, सुरक्षित र नियमित पानी उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

पुराना पाइपलाइन, स्रोतको प्रदूषण, भण्डारण प्रणाली, वितरणका क्रममा हुने चुहावट तथा नियमित गुणस्तर परीक्षणको अभावले खानेपानीको सुरक्षामा असर पार्न सक्छ।

त्यसैले नयाँ बोर्डले स्रोत पहिचान र वितरण विस्तारसँगै नियमित पानीको गुणस्तर परीक्षण, स्रोतको सुरक्षा, पाइपलाइन मर्मत, चुहावट नियन्त्रण र पारदर्शी अनुगमन प्रणालीलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।

उपभोक्ता समितिको तथ्यांक महत्वपूर्ण

बोर्डले नगरभित्र रहेका खानेपानी उपभोक्ता समितिहरूको विवरण संकलन गरी सूचीकृत गर्ने निर्णय गरेको छ। यो निर्णयलाई खानेपानी व्यवस्थापनको आधारभूत कदमका रूपमा लिन सकिन्छ।

कुन क्षेत्रमा कुन स्रोतबाट पानी आउँछ, कति घरधुरी लाभान्वित छन्, वितरण क्षमता कति छ, कति पानी चुहावट हुन्छ, स्रोतको अवस्था कस्तो छ र कुन क्षेत्रमा थप लगानी आवश्यक छ भन्ने तथ्यांक तयार भएपछि मात्र नगरस्तरीय खानेपानी योजना प्रभावकारी बन्न सक्छ।

यसका लागि Water Source Mapping, Consumer Mapping र Pipeline Mapping जस्ता डिजिटल अभिलेख तयार गर्नु उपयोगी हुन सक्छ।

बोर्डसामु पाँच प्रमुख चुनौती

१. स्रोत संरक्षण

प्राकृतिक मुहान, जलाधार र भूमिगत पानीको दीर्घकालीन संरक्षण।

२. नियमित आपूर्ति

वर्षायाम र सुख्खायाम दुवैमा नियमित खानेपानी उपलब्ध गराउनु।

३. वितरण प्रणाली

पुराना पाइपलाइन, चुहावट तथा असमान वितरणको समस्या समाधान गर्नु।

४. पानीको गुणस्तर

स्रोतदेखि उपभोक्ताको धारासम्म पानीको गुणस्तर नियमित परीक्षण र निगरानी गर्नु।

५. संस्थागत समन्वय

विभिन्न खानेपानी उपभोक्ता समिति र स्थानीय स्रोतलाई एउटै समन्वित प्रणालीमा ल्याउनु।

‘स्थानीय पानी, स्थानीयको अधिकार’को अवधारणा

नगरपालिकाले आगामी नीतिमा **‘स्थानीय पानी स्थानीयको अधिकार’**लाई प्राथमिकता दिँदै खानेपानी आयोजना सञ्चालन गर्ने उल्लेख गरेको छ।

यो अवधारणालाई व्यवहारमा लागू गर्न स्थानीय स्रोतको संरक्षण, पारदर्शी वितरण र स्थानीय समुदायको सहभागिता आवश्यक हुनेछ।

जलस्रोतको उपयोगसँगै त्यसको संरक्षणमा पनि स्थानीय समुदायलाई सहभागी गराउन सकेमा स्रोतप्रतिको अपनत्व बढ्न सक्छ।

बोर्डका लागि अवसर पनि उत्तिकै ठूलो

खानेपानी बोर्ड गठनलाई समस्या व्यवस्थापन गर्ने संस्थागत संरचना मात्र नभई बुढानीलकण्ठको दीर्घकालीन जलसुरक्षा रणनीति निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।

बोर्डले आगामी दिनमा:

• नगरस्तरीय Water Master Plan तयार गर्ने,

• सबै खानेपानी स्रोतको वैज्ञानिक अभिलेख राख्ने,

• पानीको माग र आपूर्तिको अध्ययन गर्ने,

• स्रोत संरक्षण क्षेत्र निर्धारण गर्ने,

• वर्षाको पानी संकलन विस्तार गर्ने,

• रिचार्ज प्रणाली प्रवर्द्धन गर्ने,

• परम्परागत पानीका स्रोत पुनर्जीवित गर्ने,

• चुहावट नियन्त्रण गर्ने,

• पानीको गुणस्तर नियमित परीक्षण गर्ने,

• उपभोक्ता समितिलाई प्राविधिक सहयोग दिने,

• र खानेपानीसम्बन्धी योजनामा प्राथमिकता निर्धारण गर्ने

जस्ता कामलाई दीर्घकालीन कार्यक्रमका रूपमा अघि बढाउन सक्छ।

अबको प्रश्न : बोर्ड कति प्रभावकारी बन्छ?

एकीकृत खानेपानी बोर्ड गठनसँगै बुढानीलकण्ठको खानेपानी व्यवस्थापनमा नयाँ संस्थागत संरचना बनेको छ। तर बोर्डको वास्तविक सफलता गठनमा मात्र होइन, स्रोत संरक्षण, तथ्यमा आधारित योजना, पारदर्शी निर्णय, प्रभावकारी कार्यान्वयन र नागरिकलाई नियमित तथा सुरक्षित पानी उपलब्ध गराउन सक्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ।

बुढानीलकण्ठका लागि खानेपानी अब केवल पूर्वाधार निर्माणको विषय होइन। बढ्दो शहरीकरण र जलवायु परिवर्तनका बीच मुहानदेखि धारासम्म पानीको सम्पूर्ण चक्रलाई संरक्षण र व्यवस्थापन गर्ने विषय बनेको छ।

यदि प्राकृतिक जलस्रोत संरक्षण, वर्षाको पानी पुनर्भरण, भूमिगत पानीको विवेकपूर्ण उपयोग, आधुनिक वितरण प्रणाली र स्थानीय समुदायको सहभागितालाई एउटै योजनामा जोड्न सकियो भने बुढानीलकण्ठले दीर्घकालीन खानेपानी सुरक्षाको बलियो आधार निर्माण गर्न सक्छ।

मुहान जोगिए पानी जोगिन्छ, पानी जोगिए बुढानीलकण्ठको भविष्य जोगिन्छ।