काठमाडौं । स्थानीय तहका वर्तमान जनप्रतिनिधिको पाँचवर्षे कार्यकाल समाप्त हुन करिब डेढ वर्ष बाँकी रहँदै निर्वाचन आयोगले आगामी स्थानीय तह निर्वाचनको तयारीलाई तीव्रता दिन थालेको छ। निर्वाचनको सम्भावित मिति, व्यवस्थापन र आवश्यक पूर्वतयारीबारे राजनीतिक दलहरूसँग छलफल अघि बढाउने आयोगको कदमले निर्वाचनको बहसलाई औपचारिक रूपमा अगाडि ल्याएको छ। आयोगले आगामी मङ्सिर ४ गते बिहान साढे ११ बजे राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त छ राजनीतिक दलका प्रतिनिधिलाई छलफलका लागि बोलाएको छ। बैठकमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले), नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी र श्रम संस्कृति पार्टी सहभागी हुनेछन्। आयोगका प्रवक्ता नारायणप्रसाद भट्टराईका अनुसार छलफलको मुख्य उद्देश्य निर्वाचनको सम्भावित मिति, व्यवस्थापन, पूर्वतयारी र राजनीतिक दलहरूको सुझाव संकलन गर्नु हो। राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त दलहरूसँगको छलफलपछि आयोगमा दर्ता भएका अन्य दलसँग पनि परामर्श गरिनेछ। निर्वाचनका लागि १२० दिनको तयारी आवश्यक २०७९ वैशाख ३० गते सम्पन्न स्थानीय तह निर्वाचनबाट निर्वाचित जनप्रतिनिधिको कार्यकाल २०८४ जेठ ५ गते समाप्त हुँदैछ। स्थानीय तह निर्वाचन ऐन, २०७३ को दफा ४ अनुसार निर्वाचन आयोगको परामर्शमा नेपाल सरकारले स्थानीय तह निर्वाचनको मिति तोक्नुपर्ने व्यवस्था छ। आयोगका अनुसार निर्वाचनको तयारी, व्यवस्थापन र सञ्चालनका लागि कम्तीमा १२० दिन आवश्यक पर्छ। त्यसैले निर्धारित समयभित्र निर्वाचन सम्पन्न गर्न सरकारले समयमै मिति घोषणा गर्नुपर्नेछ। आयोगको प्रस्तावित समयसीमा अनुसार आगामी पुस महिनाभित्रै निर्वाचनको मिति घोषणा गर्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ। यसले सरकारमाथि निर्वाचनसम्बन्धी निर्णय समयमै लिनुपर्ने दबाब सिर्जना गरेको छ। निर्वाचनको मिति घोषणा ढिलो भएमा आयोगले आवश्यक तयारीका लागि पाउने समय खुम्चिने र निर्वाचन व्यवस्थापन प्रभावित हुन सक्ने जोखिम रहन्छ। राजनीतिक सहमति र सरकारको निर्णय निर्णायक निर्वाचनको मिति प्राविधिक विषय मात्र होइन, राजनीतिक सहमति र सरकारी प्रतिबद्धतासँग पनि जोडिएको विषय हो। आयोगले निर्वाचन गराउने संवैधानिक तथा कानुनी जिम्मेवारी निर्वाह गरे पनि मिति तोक्ने अधिकार नेपाल सरकारसँग रहने भएकाले आयोग र सरकारबीचको समन्वय महत्त्वपूर्ण हुनेछ। राजनीतिक दलहरूसँगको छलफलले निर्वाचनप्रतिको प्रतिबद्धता, सम्भावित चुनौती र व्यवस्थापनका विषयमा साझा समझदारी निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ। तर छलफलमा सहमति जुट्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। सरकारले समयमै निर्णय लिने, आवश्यक बजेट सुनिश्चित गर्ने र आयोगलाई प्रशासनिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। विशेषगरी स्थानीय तह निर्वाचनमा देशभरका पालिका र वडामा एकैपटक निर्वाचन सञ्चालन गर्नुपर्ने भएकाले सुरक्षा व्यवस्थापन, जनशक्ति परिचालन, मतदान केन्द्र निर्धारण, निर्वाचन सामग्री आपूर्ति तथा मतगणनाको तयारी समयमै गर्नुपर्ने हुन्छ। मतदाता नामावलीदेखि निर्वाचन व्यवस्थापनसम्म चुनौती आयोगले मतदाता नामावली अद्यावधिक गर्ने काम अघि बढाइसकेको जनाएको छ। निर्वाचनको निष्पक्षता र विश्वसनीयताका लागि मतदाता नामावलीको शुद्धता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नयाँ मतदाता समावेश गर्ने, मृत्यु भएका तथा स्थानान्तरण भएका मतदाताको विवरण अद्यावधिक गर्ने र दोहोरो नामावलीजस्ता समस्या समाधान गर्न आयोगले विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। त्यसैगरी निर्वाचनमा प्रविधिको प्रयोग, मतदान केन्द्रको पहुँच, अपाङ्गता भएका तथा ज्येष्ठ नागरिक मतदाताका लागि सहज व्यवस्था, निर्वाचन आचारसंहिताको प्रभावकारी कार्यान्वयन र सम्भावित विवाद व्यवस्थापन पनि आयोगका लागि चुनौतीका विषय हुन्। स्थानीय तह निर्वाचनको प्रभावकारिता केवल मतदान सम्पन्न गराउनुमा सीमित हुँदैन। निर्वाचनलाई स्वच्छ, निष्पक्ष, पारदर्शी र सबै नागरिकको पहुँचयोग्य बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। समयसीमा पालना भएन भने के हुन्छ? स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिको कार्यकाल समाप्त हुनुअघि नै नयाँ जनप्रतिनिधि निर्वाचित गर्ने संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्थाको कार्यान्वयनमा समय व्यवस्थापन निर्णायक हुनेछ। निर्वाचन आयोगले आवश्यक तयारीका लागि १२० दिनको समय माग गरिरहँदा सरकारको निर्णय प्रक्रिया ढिलो हुनु निर्वाचन व्यवस्थापनका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। निर्वाचनको मिति घोषणा, बजेट विनियोजन, सुरक्षा योजना र प्रशासनिक तयारी एकअर्कासँग जोडिएका विषय हुन्। यीमध्ये कुनै एक पक्षमा ढिलाइ भए पनि समग्र निर्वाचन प्रक्रियामा असर पर्न सक्छ। त्यसैले आयोगले राजनीतिक दलहरूसँग थालेको छलफललाई औपचारिकतामा सीमित नराखी सरकारसँगको परामर्श र तयारीलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ। आगामी स्थानीय तह निर्वाचन समयमै सम्पन्न हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नको जवाफ अब आयोगको तयारीसँगै सरकारको निर्णय क्षमता र राजनीतिक दलहरूको प्रतिबद्धतामा निर्भर रहनेछ।

प्रतिकृयाहरु