इनरुवा । खुला सीमा, तीव्र सहरीकरण, बढ्दो जनघनत्व, व्यापारिक आवागमन र राजमार्गको विस्तारसँगै सुनसरीमा सुरक्षा चुनौती बहुआयामिक बन्दै गएको छ। बदलिँदो अपराधको स्वरूपलाई ध्यानमा राख्दै जिल्ला प्रहरीले अब डिजिटल प्रविधि, सूचना विश्लेषण, सीसीटीभी निगरानी र जोखिममा आधारित प्रहरी परिचालनलाई प्राथमिकतामा राख्ने रणनीति अघि सारेको छ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुनसरीका प्रहरी उपरीक्षक पुष्पराज मल्लले अपराध भइसकेपछि अनुसन्धान गर्ने परम्परागत शैलीसँगै सम्भावित जोखिमको पूर्वपहिचान र रोकथाममा समेत प्रहरी केन्द्रित हुने बताउनुभएको छ।

उहाँका अनुसार प्रविधिको अधिकतम प्रयोग गर्दै अपराधको प्रकृति, सम्भावित जोखिम र घटनाको प्रवृत्ति पहिचान गरी प्रहरी परिचालनलाई थप तथ्यमा आधारित बनाउने प्रयास भइरहेको छ।

जनसंख्या र सहरीकरणसँगै बढ्दो सुरक्षा दबाब

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार सुनसरीको जनसंख्या ९ लाख २६ हजार ९६२ रहेको छ। इटहरी र धरान उपमहानगरपालिका, इनरुवा नगरपालिकालगायत क्षेत्रमा तीव्र सहरीकरण र आर्थिक गतिविधिको विस्तार भइरहेको छ।

पूर्व–पश्चिम राजमार्ग, कोशी राजमार्ग, प्रमुख व्यापारिक क्षेत्र तथा भारतसँग जोडिएका सीमा नाकाका कारण सुनसरी आर्थिक र यातायातको महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ। तर यही भौगोलिक विशेषताले चोरी, तस्करी, अवैध ओसारपसार, लागुऔषध तथा अन्य आपराधिक गतिविधिको जोखिमसमेत बढाएको छ।

त्यसैले सुनसरीको सुरक्षा व्यवस्थापनमा सहरी क्षेत्र, ग्रामीण बस्ती, राजमार्ग र सीमावर्ती क्षेत्रका लागि एउटै प्रहरी रणनीतिभन्दा क्षेत्रगत जोखिमअनुसार फरक–फरक सुरक्षा योजना आवश्यक देखिन्छ।

सीसीटीभीदेखि सूचना विश्लेषणसम्म

प्रहरीले संवेदनशील स्थान, बजार, मुख्य सडक, सीमा आसपास तथा बढी आवागमन हुने क्षेत्रमा उपलब्ध सीसीटीभी प्रणालीलाई थप व्यवस्थित गर्ने योजना अघि सारेको छ।

सीसीटीभीलाई केवल घटना भएपछि प्रमाण खोज्ने माध्यमका रूपमा नभई सुरक्षा जोखिम पहिचान र निगरानीको उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्ने लक्ष्य देखिन्छ।

यससँगै विभिन्न घटनाबाट प्राप्त सूचनालाई व्यवस्थित रूपमा विश्लेषण गरी कुन क्षेत्रमा कस्तो अपराधको जोखिम बढी छ भन्ने आधारमा प्रहरी परिचालन गर्ने अवधारणा अघि सारिएको छ।

यसले प्रहरीलाई प्रतिक्रियात्मक भूमिकाबाट क्रमशः पूर्वसूचना र अपराध रोकथाममुखी भूमिकातर्फ लैजान सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

लागुऔषध नियन्त्रणमा वडास्तरीय तथ्यांक

सुनसरी प्रहरीको प्राथमिकतामा लागुऔषध नियन्त्रण पनि परेको छ। युवा पुस्तामा लागुऔषधको प्रयोग तथा कारोबार रोक्न वडास्तरबाटै तथ्यांक संकलन गरी जोखिमयुक्त क्षेत्र पहिचान गर्ने योजना अघि सारिएको छ।

प्रहरीका सार्वजनिक विवरणअनुसार जिल्लाका विभिन्न स्थानबाट ब्राउन सुगर तथा गाँजासहित पक्राउका घटना सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। यसले लागुऔषध नियन्त्रणलाई छिटपुट कारबाहीभन्दा पनि तथ्यांक, रोकथाम, जनचेतना र लक्षित प्रहरी परिचालनसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।

‘घटना भएपछि होइन, जोखिम देखिएपछि प्रहरी’

नयाँ सुरक्षा अवधारणाको मुख्य पक्ष अपराधको पूर्वानुमान र जोखिम पहिचान हो।

कुन क्षेत्रमा अपराध बढी हुन्छ? कुन समयमा घटना दोहोरिन्छ? कुन प्रकारका अपराध बढिरहेका छन्? कुन स्थान लागुऔषध वा अवैध गतिविधिका दृष्टिले संवेदनशील छन्? सीमा क्षेत्रमा कुन प्रकृतिका गतिविधि बढी देखिन्छन्?—यस्ता प्रश्नको उत्तर तथ्यांकमार्फत खोज्ने प्रयास गरिनेछ।

यसरी प्राप्त सूचनाका आधारमा प्रहरी परिचालन गर्न सके सीमित स्रोतसाधनलाई बढी जोखिम भएका क्षेत्रमा केन्द्रित गर्न सकिन्छ।

खुला सीमामा अन्तरनिकाय समन्वय

भारतसँगको खुला सीमाका कारण सुनसरीमा सीमा सुरक्षा छुट्टै चुनौतीका रूपमा रहेको छ। चोरी–पैठारी, तस्करी तथा राजस्व छली नियन्त्रणमा नेपाल प्रहरीसँगै सशस्त्र प्रहरी, भन्सार, राजस्व अनुसन्धान, स्थानीय तह तथा भारतीय सुरक्षा निकायबीचको समन्वय महत्वपूर्ण हुन्छ।

त्यसैले सीमा अपराध नियन्त्रणमा केवल प्रहरी कारबाहीभन्दा सूचना आदानप्रदान, संयुक्त समन्वय र निरन्तर निगरानी प्रभावकारी हुने देखिन्छ।

प्रविधिसँगै नागरिक विश्वास पनि आवश्यक

प्रविधि र डिजिटल निगरानीले प्रहरीको क्षमता बढाउन सक्छ। तर सुरक्षा व्यवस्थापनको अर्को महत्वपूर्ण आधार नागरिकको विश्वास हो।

स्थानीय तह, सञ्चारकर्मी, सामाजिक संघसंस्था, समुदाय र आम नागरिकसँगको सहकार्यबिना अपराध नियन्त्रण दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन कठिन हुन्छ।

प्रहरी उपरीक्षक मल्लले पनि नागरिकलाई सुरक्षित महसुस गराउने र शान्ति–सुरक्षा कायम गर्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राखिएको बताउनुभएको छ।

नयाँ रणनीतिको सफलता कार्यान्वयनमा निर्भर

सुनसरीको बदलिँदो सुरक्षा परिवेशमा डिजिटल प्रविधि, सीसीटीभी, सूचना विश्लेषण र जोखिममा आधारित प्रहरी परिचालन सकारात्मक दिशाका प्रयास हुन सक्छन्। तर यसको प्रभावकारिता प्रविधि खरिदमा मात्र होइन, त्यसको सही प्रयोग, दक्ष जनशक्ति, तथ्यांकको गुणस्तर, गोपनीयताको संरक्षण र नियमित मूल्यांकनमा निर्भर हुनेछ।

नागरिक समाज इटहरीका पूर्वअध्यक्ष तथा वरिष्ठ समाजसेवी सन्तबहादुर डुम्जनले घटना भएपछि प्रहरी पुग्नेभन्दा घटना हुनुअघि जोखिम पहिचान गर्ने सुरक्षा अवधारणा सुनसरीको वर्तमान अवस्थासँग बढी सान्दर्भिक हुने बताउनुभएको छ।

सुनसरीमा अपराध नियन्त्रणको चुनौती अब केवल प्रहरीको संख्या बढाउने विषयमा सीमित छैन। प्रविधि, सूचना, अन्तरनिकाय समन्वय र नागरिक सहभागितालाई एउटै सुरक्षा प्रणालीमा जोड्न सक्नु नै नयाँ रणनीतिको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।

ठूलो जनसंख्या, तीव्र सहरीकरण, राजमार्ग, व्यापारिक गतिविधि र खुला सीमाको संगम बनेको सुनसरीमा सुरक्षा चुनौती पनि त्यत्तिकै जटिल छ। यस्तो अवस्थामा ‘घटना भएपछि अनुसन्धान’ बाट ‘घटना हुनुअघि जोखिम पहिचान र रोकथाम’ तर्फ प्रहरीको रूपान्तरण आवश्यक देखिन्छ।

डिजिटल प्रविधि त्यसको महत्वपूर्ण साधन बन्न सक्छ। तर प्रविधिलाई मानवीय संवेदनशीलता, नागरिक विश्वास, कानुनी प्रक्रिया र जवाफदेहितासँग जोडेर प्रयोग गर्न सके मात्र सुनसरीको सुरक्षा प्रणाली अझ प्रभावकारी र नागरिकमैत्री बन्न सक्नेछ।