काठमाडौं — बुढानीलकण्ठ नगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८३/०८४ का लागि ३ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरको बजेट, वार्षिक नगर विकास योजना, नीति तथा कार्यक्रम तथा आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को आर्थिक सर्वेक्षण सार्वजनिक गरेको छ।
शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पूर्वाधार, खानेपानी, वातावरण संरक्षण, सामाजिक सुरक्षा, सूचना प्रविधि र सुशासनलाई प्राथमिकतामा राखिएको बजेटले व्यवस्थित, समावेशी र दिगो नगर निर्माणको लक्ष्य अघि सारेको छ।
तर बजेट सार्वजनिक भएसँगै नगरवासीबीच यसको कार्यान्वयन, प्राथमिकता र विगतका योजनाको प्रभावकारिताबारे प्रश्न उठ्न थालेका छन्। नागरिकको मुख्य चासो छ — बजेटको आकार बढे पनि के त्यसअनुसार नगरको विकास र सेवामा प्रत्यक्ष परिवर्तन देखिन्छ?
पुरानै कार्यक्रम दोहोरिएको गुनासो
नगरपालिकाले आगामी वर्षका लागि ल्याएको नीति तथा कार्यक्रम महत्वाकांक्षी देखिए पनि केही नागरिकले विगतका वर्षका कार्यक्रमहरू नै निरन्तरता पाएको महसुस गरेका छन्।
स्थानीयवासीको भनाइमा सडक, ढल, खानेपानी, सरसफाइ, पूर्वाधारलगायतका धेरै विषय वर्षेनी बजेटमा समेटिँदै आए पनि समस्या भने पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेको छैन।
एक स्थानीय नागरिक भन्छन्,
“हरेक वर्ष बजेट आउँछ, योजना पनि आउँछ। तर एउटै ठाउँमा पटक–पटक बजेट खर्च भइरहेको देखिन्छ। अब नयाँ योजना घोषणा गर्नेभन्दा पुराना योजनाको परिणाम देखाउन आवश्यक छ।”
नागरिकको प्रश्न छ — के बजेटले नयाँ सोच र दीर्घकालीन समाधान ल्याएको छ, वा पुरानै योजनालाई निरन्तरता मात्र दिइएको हो?
ठूलो बजेट, तर आन्तरिक राजस्वको चुनौती
स्थानीय सरकारको दीर्घकालीन आर्थिक क्षमता उसको आन्तरिक राजस्व संकलनमा निर्भर हुन्छ। तर बुढानीलकण्ठजस्तो तीव्र सहरीकरण भइरहेको नगरपालिकाले आफ्नो सम्भावनाअनुसार राजस्व संकलन गर्न सकेको छ कि छैन भन्ने विषय महत्वपूर्ण बनेको छ।
नगर क्षेत्रमा घरजग्गा कारोबार, व्यवसाय, निजी क्षेत्र, सेवा तथा आवासीय विस्तार तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। तर त्यसअनुसार सम्पत्ति कर, व्यवसाय कर, घरबहाल कर तथा अन्य स्थानीय शुल्क प्रभावकारी रूपमा संकलन हुन नसकेको गुनासो छ।
नागरिकको प्रश्न छ:
“नगरको बजेट वर्षेनी बढ्दै गएको छ, तर आन्तरिक आम्दानीको अवस्था कस्तो छ? नगरले आफ्नै स्रोतबाट कति विकास गर्न सक्छ?”
यदि आन्तरिक राजस्व बलियो बन्न सकेन भने संघीय र प्रदेश सरकारको अनुदानमा निर्भरता बढ्ने र दीर्घकालीन योजनाको निरन्तरता चुनौतीपूर्ण बन्न सक्ने देखिन्छ।
साना बजेटमा छरिएको विकास कि रणनीतिक लगानी?
स्थानीय तहको बजेटमा देखिने अर्को चुनौती भनेको धेरै साना योजनामा रकम विभाजन गर्ने प्रवृत्ति हो।
वडास्तरमा सडक मर्मत, ढल निर्माण, टोल विकास, विभिन्न सामग्री वितरणलगायतका शीर्षकमा बजेट छुट्याइने गरे पनि यस्ता योजनाले दीर्घकालीन प्रभाव कति पार्छन् भन्ने विषयमा समीक्षा आवश्यक देखिन्छ।
धेरै साना योजनामा बजेट छर्दा:
- ठूला र महत्वपूर्ण परियोजनाले पर्याप्त स्रोत पाउन सक्दैनन्।
- योजनाको गुणस्तर र अनुगमन कमजोर हुन सक्छ।
- एउटै प्रकृतिका काम पटक–पटक दोहोरिन सक्छन्।
- नागरिकले महसुस गर्ने परिवर्तन ढिलो देखिन्छ।
नगरवासीको सुझाव छ —
“हरेक टोलमा सानो रकम बाँड्नुभन्दा नगरको भविष्यसँग जोडिएका ठूला परियोजनामा लगानी गर्नुपर्छ।”
खानेपानी व्यवस्थापनमा पारदर्शिताको प्रश्न
बुढानीलकण्ठको अर्को प्रमुख चुनौती खानेपानी व्यवस्थापन हो। तीव्र सहरीकरणसँगै पानीको माग बढिरहेको अवस्थामा मुहान संरक्षण, वितरण प्रणाली र दीर्घकालीन योजना आवश्यक बनेको छ।
स्थानीय स्तरमा विभिन्न उपभोक्ता समितिमार्फत खानेपानी व्यवस्थापन हुँदै आए पनि कतिपय स्थानमा वैज्ञानिक अध्ययनबिना नै मुहान प्रयोग गर्ने, पानी संकलन गर्ने र व्यवस्थापन गर्ने गरिएको गुनासो छ।
नागरिकको प्रश्न छ:
“खानेपानी जस्तो संवेदनशील विषयमा मुहानको अवस्था, पानीको स्रोत, वितरण र आम्दानी–खर्च विवरण कति पारदर्शी छ?”
हाल नगर क्षेत्रमा केही ठूला खानेपानी आयोजना सम्पन्न हुँदै छन् भने ठूला क्षमताका पानी ट्यांकी निर्माण भइरहेका छन्। यी योजनाले दीर्घकालीन समाधान दिने अपेक्षा गरिएको छ।
तर खानेपानी आयोजना केवल संरचना निर्माणमा सीमित नभई स्रोत संरक्षण, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र पारदर्शी सञ्चालनमा केन्द्रित हुनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
फोहोर व्यवस्थापन : अझै ठूलो चुनौती
वातावरण संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राखिए पनि बुढानीलकण्ठका लागि फोहोर व्यवस्थापन अझै जटिल विषय बनेको छ।
फोहोर व्यवस्थापनमा केवल गाडी, कर्मचारी र सफाइ अभियानमा खर्च गरेर मात्र दीर्घकालीन समाधान सम्भव हुँदैन।
आवश्यक छ:
- घरबाटै फोहोर छुट्याउने प्रणाली,
- पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणको व्यवस्था,
- नागरिक सचेतना,
- निजी क्षेत्रसँग सहकार्य,
- वैज्ञानिक फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली।
नगरवासीको भनाइ छ,
“सडक सफा देखिनु मात्र वातावरण संरक्षण होइन, फोहोर उत्पादनदेखि अन्तिम व्यवस्थापनसम्मको प्रणाली आवश्यक छ।”
सम्मानभन्दा महत्वपूर्ण परिणाम
बजेट सार्वजनिक कार्यक्रममा उत्कृष्ट कार्यसम्पादन गर्ने वडा नं. ४, ८ र १३ लाई सम्मान गरिएको छ भने अवकाश प्राप्त कर्मचारीलाई पनि सम्मान गरिएको छ।
यस्ता सम्मानले कर्मचारी र जनप्रतिनिधिको मनोबल बढाउने भए पनि स्थानीय शासनको वास्तविक मूल्यांकन भने नागरिकले पाउने सेवा र विकासको परिणामबाट हुने गर्दछ।
नागरिकको मुख्य प्रश्नहरू:
- बजेटको कति प्रतिशत समयमै कार्यान्वयन हुन्छ?
- खर्च भएको रकमले कस्तो परिणाम दिन्छ?
- आयोजनाको गुणस्तर कसरी मापन हुन्छ?
- कर तिर्ने नागरिकले प्रत्यक्ष लाभ कति पाउँछन्?
३ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँको बजेट बुढानीलकण्ठका लागि ठूलो अवसर हो। तर बजेटको सफलता रकमको आकारले होइन, नागरिकको जीवनमा आएको परिवर्तनले निर्धारण गर्नेछ।
आगामी वर्ष नगरपालिकाका लागि मुख्य चुनौतीहरू:
- आन्तरिक राजस्व वृद्धि,
- कर प्रणालीमा पारदर्शिता,
- साना योजनाभन्दा प्राथमिकताका ठूला परियोजनामा लगानी,
- खर्चको गुणस्तर सुधार,
- खानेपानी, फोहोर, ढल र सहरी व्यवस्थापनको दीर्घकालीन समाधान रहनेछन्।
अब नागरिकको अपेक्षा केवल ठूलो बजेट घोषणा होइन — हरेक रुपैयाँको सही उपयोग, पारदर्शी कार्यान्वयन र देखिने विकासको परिणाम हो।
प्रतिकृयाहरु